Een zegel is een afdruk in was. Men drukte een gegraveerde metalen stempel, de matrijs, in een zachte schijf was die aan een document vastzat. In een tijd waarin weinig mensen konden lezen en een handtekening juridisch weinig voorstelde, was het zegel hét middel om een akte echt te maken. Een oorkonde zonder het zegel van de koning was gewoon een stuk perkament. Mét zegel werd het document een uiting van de koninklijke wil, en was het in het hele rijk rechtsgeldig.

Beeltenis

De voorzijde toont de koning “in majesteit”. Daar dankt dit soort zegel ook zijn naam aan. Filips zit gekroond op zijn troon en kijkt de toeschouwer recht aan, in een strakke, frontale houding. De troon is versierd met leeuwenkoppen. Dat motief staat voor kracht en rechtvaardigheid en verwijst bewust naar de troon van koning Salomo uit het Oude Testament, het bijbelse voorbeeld van de wijze en rechtmatige vorst. In de ene hand houdt de koning een scepter met een lelie erop, in de andere hand eveneens een lelie. De lelie was het symbool van de Franse kroon. Het geheel draagt één zorgvuldig opgebouwde boodschap uit: dit is de rechtmatige vorst van Frankrijk, gezeten, onbeweeglijk en volledig in controle.

Die stilte in de figuur is bewust gekozen. Majesteitszegels in heel middeleeuws Europa vermijden elke vorm van beweging of actie. Het beeld moest blijvend, vaststaand gezag uitstralen, geen momentopname.

Het omschrift

Langs de rand loopt de tekst van het zegel, in de zegelkunde het omschrift of de legende genoemd. Er staat: PHILIPPVS DEI GRACIA FRANCORVM REX

In moderne spelling is dat Philippus Dei Gratia Francorum Rex: “Filips, bij de gratie Gods, koning der Franken.”

Een paar dingen vallen op. In middeleeuwse Latijnse opschriften wordt de U geschreven als V, dus PHILIPPVS lees je gewoon als “Philippus”. Gracia is de middeleeuwse spelling van het klassieke Gratia, dat “genade” of “gratie” betekent. De woorden Dei Gratia, “bij de gratie Gods”, vormen de kern van het omschrift. Ze drukken een duidelijke politieke claim uit: het koninklijk gezag komt rechtstreeks van God, en niet van de adel of een andere aardse macht. De slotwoorden Francorum Rex, “koning der Franken”, noemen het ambt. In één korte formule vertelt het zegel dus wie de vorst is én waar hij zijn macht vandaan haalde.

Het tegenzegel

Het zegel is dubbelzijdig. Op de achterkant staat het tegenzegel, een kleinere afbeelding van ongeveer vier centimeter doorsnede. Het toont een wapenschild dat helemaal bezaaid is met lelies, omlijst door een klimoptak. Dit is het oudere Franse koningswapen, bekend als France ancien. Een eigen afbeelding op de achterzijde was een beveiliging. Een zegel met een afdruk aan beide kanten was veel moeilijker na te maken dan een zegel met maar één bedrukte zijde.

Materiaal en afmetingen

Het zegel is groot, ongeveer negen centimeter in doorsnede. Het is gemaakt van groene was en hing aan het document aan gevlochten koorden van groene en gele zijde. De kleur was geen kwestie van smaak, maar van vaste regels van de koninklijke kanselarij. Groene was was bestemd voor akten die voor altijd geldig moesten blijven. Dat gebruik gaat terug op een eerdere koning, Filips II Augustus. Documenten met een tijdelijke werking kregen gele was. Een zegel van groene was was dus een zichtbare verklaring: dit besluit blijft voorgoed van kracht.

Historische betekenis

Filips de Schone behoort tot de machtigste en meest omstreden koningen uit de Franse geschiedenis. Hij versterkte het koninklijk bestuur en bracht het onder centraal gezag. Hij raakte in een langdurig en bitter conflict met de paus. En in 1307 liet hij de Tempeliers arresteren en hun orde onderdrukken. Al deze regeringsdaden werden op perkament vastgelegd en kregen rechtskracht door een zegel van precies dit type. Dit voorwerp is dus geen decoratieve curiositeit. Het was een werkinstrument van de middeleeuwse staat: het punt waarop de wil van de kroon, meer dan zeven eeuwen geleden, werd omgezet in wet.

Bron: Sigilla, digitale database van zegels bewaard in Frankrijk (IRHT / CNRS), zegeltype nr. 2769, “Philippe IV de France, grand sceau, Roi de France, 1285/1314”, met tegenzegel nr. 2770.