De kustodie

Een rond, uit metaal gedreven doosje van twee helften, waar de koorden van de oorkonde doorheen liepen. Op het deksel staat de dubbelkoppige adelaar in reliëf, dezelfde voorstelling als op het lak zelf. De doos bleef aan het document vastzitten en hing er los onder, zodat het lak nergens tegenaan kon slaan. Dat het lak hier toch gescheurd is, hoort bij de leeftijd.

Het zegel

De dubbelkoppige adelaar met gespreide vleugels, onder drie kronen. De middelste kroon zweeft boven de twee koppen, de twee kleinere staan op de koppen zelf. In de klauwen scepter en rijksappel. Op de borst een medaillon met het wapen van Moskou, de ruiter te paard die met zijn lans een draak doorsteekt, omgeven door de keten van de Orde van Sint Andreas. Die ruiter heet in het Russisch de ездец. Tot in de 18e eeuw werd hij gezien als de vorst zelf, pas onder Peter de Grote werd hij officieel Sint Joris genoemd. Langs de rand loopt een gevlochten lauwerkrans.

Rond de adelaar zes wapenschildjes, de zes titelwapens van het rijk. Drie tsaardommen en drie groothertogdommen:

Kazan, de gekroonde gevleugelde draak Zilant
Astrachan, een kroon boven een kromzwaard
Siberië, twee sabelmarters die samen een kroon en twee bogen dragen
Kiev, de aartsengel Michaël
Vladimir, de gekroonde leeuw met zwaard
Novgorod, twee beren bij een troon met gekruiste staven

Omschrift:
АЛЕКСАНДРЪ Б.М. ИМПЕРАТОРЪ И САМОДЕРЖЕЦЪ ВСЕРОССIЙСКIЙ

“Alexander, bij de gratie Gods keizer en alleenheerser van geheel Rusland.”

Het omschrift begint met de klok mee bij de koppen van de adelaar, waar de keizersnaam stond. Daar is nog АНДР te lezen, en verderop staat het slotwoord ВСЕРОССIЙСКIЙ helder in het lak. De afkorting Б.М. staat voor Божiею Милостiю, bij de gratie Gods.

Juist die zes schildjes dateren het stuk. Het waren Peter de Grote die de wapens van de belangrijkste titelgebieden op de vleugels van de adelaar liet plaatsen, in eerste instantie Kiev, Vladimir en Novgorod plus de tsaardommen Kazan, Astrachan en Siberië, een gewoonte die uit de West-Europese heraldiek was overgenomen. In 1832 paste Nicolaas I het staatswapen weer aan: nog steeds zes schildjes, maar nu vijf tsaardommen en één grootvorstendom, want Kiev, Vladimir en Novgorod maakten plaats voor het koninkrijk Polen, het tsaardom Chersonesos Taurisch, dus de Krim, en het grootvorstendom Finland. In 1857 werden het er onder Alexander II acht. Een zegel met Kiev, Vladimir en Novgorod hoort dus vóór 1832 thuis. Academia.eduAcademia.edu

Waarvoor het diende

Zegels in metalen kustodieën werden gebruikt door het ministerie van Buitenlandse Zaken: staatsakten, verdragen en stukken die diplomaten meekregen. Daarnaast hingen ze aan gunstbrieven van de keizer, zoals adelsbrieven, schenkingen van landgoederen en wapendiploma’s. Geen dagelijks kantoorzegel dus, maar het teken van een persoonlijk besluit van de keizer.

Wie was Alexander I

Geboren in 1777 in Sint-Petersburg, opgevoed door zijn grootmoeder Catharina de Grote, die hem liever dan zijn vader op de troon zag. In maart 1801 werd zijn vader Paul I in het Michaelkasteel vermoord door een groep officieren. Alexander wist van het complot en heeft daar zijn leven lang mee rondgelopen.

Zijn regering wordt beheerst door Napoleon. Nederlaag bij Austerlitz in 1805, vrede van Tilsit in 1807, en in 1812 de Franse inval waarbij Moskou in vlammen opging en de Grande Armée op de terugtocht wegsmolt. In 1814 reed Alexander zelf Parijs binnen. Op het congres van Wenen was hij een van de mannen die de kaart van Europa opnieuw tekenden, en daarna richtte hij de Heilige Alliantie op.

In zijn latere jaren werd hij godsdienstig en teruggetrokken en liet hij het bestuur grotendeels aan anderen over. Hij stierf in 1825 in Taganrog aan de Zee van Azov, ver van de hoofdstad. Dat verre sterfbed hield in Rusland eeuwenlang het verhaal in leven dat hij helemaal niet gestorven was, maar als kluizenaar Fjodor Kuzmitsj in Siberië verder leefde.

De schildjes op dit zegel vertellen dat verhaal mee. Finland was in 1809 bij het rijk gekomen, het koninkrijk Polen in 1815, en Alexander droeg beide titels. Op het zegel staan hun wapens nog niet. Die kregen pas onder zijn opvolger een plaats op de vleugels van de adelaar.

Literatuur

Over zegels in metalen kustodieën is opvallend weinig gepubliceerd. Het onderwerp valt eerder onder de faleristiek dan onder de heraldiek en is daardoor tussen twee vakgebieden in blijven liggen. Wat er is:

E.I. Kamentseva en N.V. Ustjugov, Русская сфрагистика и геральдика, Moskou, Vysshaja Shkola, 1974, hoofdstuk VI “Печати и гербы Российской империи”, blz. 173-203. Het standaardwerk over Russische zegelkunde. De volledige tekst van dat hoofdstuk staat online, met afbeeldingen van enkele van deze zegels:
http://ogeraldike.ru/books/item/f00/s00/z0000005/st007.shtml Gerboved

E.V. Pchelov, “Вокруг двуглавого орла”, in: Историк nr. 6, 2015, blz. 47-51. Over de titelwapens op de vleugels van de adelaar en de wijzigingen van 1832 en 1857:
https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/post/5244 google